Türkiyə HHQ-nin inventarında olan F-16 “Blok 30” döyüş təyyarələri 3 fərqli layihə ilə modernləşmə prosesindən keçir. Bu layihələr Müdafiə Sənayesi Komitəsi (SSB), ASELSAN və TUSAŞ tərəfindən həyata keçirilir və tamamlandıqda “Hürjet” və MMU üçün əhəmiyyətli qazanclar təmin edəcək.

Modernizasiya F-16 döyüş təyyarələrinə (“Blok 40” və “Blok 50”, “Blok 50+”) tətbiq edilərkən, F-16 “Blok 30”lar bu prosesə məruz qalmadı. Bununla belə, “Blok 30”ların gövdə ömrünün sonuna yaxınlaşdıqca modernləşdirmə ehtiyacı ortaya çıxdı. “Blok-30”ların struktur modernləşdirilməsinə 2015-ci ildə başlanılıb. “Lockheed Martin” modernləşdirmə dəstlərini göndərməyə başladı. “Blok-30” üçün üç ayrı modernləşdirmə işləri aparılır. Bu işlər Struktur Təkmilləşdirmə Modernləşdirilməsi, avionik və missiya kompüterlərinin dəyişdirilməsini ehtiva edən “Özgür” Layihəsi (FAZ-I) və ASELSAN tərəfindən həyata keçirilən AESA radarının təyyarələrə inteqrasiyasıdır (FAZ-II).


Türkiyə HHQ-nin inventarında olan F-16 “Blok 30” döyüş təyyarələrinin gövdə ömrü 8 min uçuş saatı ilə sona yaxınlaşdığı üçün daha çox uçuş saatı qazanmaq məqsədilə dəyişikliklərə məruz qalır. Bu dəyişikliklərə təyyarənin ən çox köhnəlmiş hissələrinin dəyişdirilməsi daxildir.

Struktur Modernləşdirmə layihəsi TUSAŞ tərəfindən və təyyarənin əsas istehsalçısı olan “Lockheed Martin” ilə əməkdaşlıq çərçivəsində həyata keçirilir. Bu layihədə təyyarələrin uçuş müddətinə 4000 saat əlavə edilməklə, normal beynəlxalq standartlara uyğun olaraq ildə təxminən 200 saat uçmaq hədəflənir. Bu o deməkdir ki, Türkiyə HHQ-də olan təxminən 35 ədəd “Blok 30” təyyarəsi daha 20 il istifadə edilə bilər.

Layihə 2015-ci ilin avqustunda imzalanıb və 2017-ci ilin noyabrında başa çatdırılması nəzərdə tutulurdu. Türkiyə Müdafiə Sənayesi Komitəsi (SSB) “F-16 Struktur Təkmilləşdirmə Layihəsi” çərçivəsində ilk F-16 “Blok 30” təyyarəsinin təkmilləşdirilməsinin tamamlanaraq 20 iyul 2020-ci il tarixində Hərbi Hava Qüvvələri Komandanlığına təhvil verildiyini açıqlayıb.

TUSAŞ təkmilləşdirmə işləri çərçivəsində indiyədək 35 təyyarədən 6-nı tamamlayıb təhvil verib. Hazırda 8 təyyarənin təkmilləşdirilməsi işləri davam etdirilir. Layihənin kritik hissələri “Lockheed Martin” tərəfindən istehsal olunur və TUSAŞ-a göndərilir. Bundan əlavə, qanadın üst paneli, qanadın aşağı paneli və “front spar” kimi bəzi hissələri TUSAŞ tərəfindən istehsal olunur. Plana görə, F-16 “Blok 30” döyüş təyyarələrinin Struktur Təkmilləşdirmə Layihəsinin 2023-cü ilə qədər tamamlanması hədəflənir.


“Özgür” Layihəsi

Türkiyə təxminən 30-35 yaşlarında olan F-16 “Blok-30” təyyarələrinin mənbə kodlarını ABŞ-dan almaqla təyyarəyə sistem inteqrasiyası üçün lazım olan hüquqları rəsmi olaraq əldə edib. Bu inkişafla F-16 “Blok-30TM” təyyarəsinin Struktur Təkmilləşdirmə Modernləşdirilməsinin birinci mərhələsi, ikinci təkmilləşdirmə mərhələsi olan “Özgür” Layihəsi tamamlandı.

“Özgür” Layihəsi 2012-ci ildə Türkiyə Müdafiə Sənayesi Komitəsinin imzaladığı müqavilə ilə başladılıb və F-16 “Blok-30TM” təyyarələrinin ən vacib komponentlərinin yerli imkanlarla istehsalına yönəlib. Layihənin dizayn və istehsal prosesi intensiv işlərdən sonra 2020-ci ilin sonunda tamamlandı. Hazırlanmış modullar TUSAŞ-a təhvil verilən F-16 təyyarəsində uğurla sınaqdan keçirilib.

“Özgür” Layihəsi çərçivəsində missiya kompüterinin və Əməliyyat Uçuş Proqramının milliləşdirilməsi, kabinə arxitekturasına əsaslanan avionika modernizasiyasının həyata keçirilməsi, milli sursat inteqrasiyalarının asılılıqdan qurtulması və F-16 “Blok-30” təyyarələrinin bütün avionika, silah sistemlərini idarə edən Milli Missiya Kompüterinin (MGB) proqram təminatı və təchizatının ASELSAN tərəfindən müstəqil olaraq inkişaf etdirilməsi hədəflənir.


Türkiyə tərəfindən “Özgür” Layihəsi çərçivəsində həyata keçirilən F-16 “Blok-30” təyyarələrinin modernləşdirilməsi işləri milli missiya kompüter arxitekturası və avionikanın inteqrasiyası ilə yeni bir ölçü qazanır. Xüsusi hazırlanmış Əməliyyat Uçuş Proqramı və Milli Missiya Kompüteri sayəsində F-16 təyyarələrinin genişlənmə potensialına malik çevik dizayn həlli təklif edilir. Bundan əlavə, bu unikal texnologiya sayəsində gələcəkdə lazım ola biləcək sistem və imkanların F-16 təyyarələri ilə inteqrasiyası mümkün olur.

“Özgür” Layihəsi əldə edilən nailiyyətlərlə yanaşı, “Blok-40/50” təyyarələrinə bənzər avionik inteqrasiyalara nail olmağı hədəfləyir. Layihə çərçivəsində AESA RADAR, FEWS (Fighter Electronic Warfare System), “Gökdoğan” “hava-hava” raketi kimi xüsusiyyətlərin F-16 təyyarələrinə inteqrasiyası planlaşdırılır.

Milli Missiya Kompüteri (MGB), Sistem İnterfeys Cihazı, Rəngli Çoxfunksiyalı Ekran, Yanacaq Hidravlik Göstəricisi, Mühərrik Ekranı, Milli Səs Təhlükəsizliyi Cihazı və Milli Dost-Düşmən İdentifikasiyası (IFF) Sistemi, Çox Rejimli Qəbuledici, Ətalətli Naviqasiya Sistemi, İnterfeys Boşaltma Vahidi, Orta Kabinə Göstəricisi və Rəngli Çoxfunksiyalı Göstəricilər “Özgür” Layihəsi çərçivəsində inteqrasiya ediləcək. Bu yolla F-16 təyyarələrinə müasir və güclü avionika infrastrukturu təmin edilərək beynəlxalq standartlara uyğun səviyyəyə çatdırılma hədəflənir.

Milli missiya və uçuşa nəzarət kompüterləri

F-16-nın uçuş missiyası kompüteri müxtəlif alt sistemlərlə qarşılıqlı əlaqədə olur və uçuşa nəzarət, naviqasiya, silahların idarə edilməsi və digər uçuş funksiyalarına nəzarət edir. Bu kompüter pilotun uçuş parametrlərinə nəzarət edir və təyyarənin təhlükəsiz, effektiv hərəkətini təmin etmək üçün lazımi hesablamaları yerinə yetirir.

Uçuş missiyasının kompüteri idarə olunan silahların hava hədəflərinə buraxılması, təyyarə sistemlərinin monitorinqi, mühərrikin işinə nəzarət, yanacağın idarə edilməsi və uçuş təhlükəsizliyinin təmin edilməsi kimi bir sıra vəzifələri yerinə yetirir. O, həmçinin təyyarənin avtonom uçuş rejimlərini dəstəkləyir və pilotun tapşırıqlarını asanlaşdırmaq üçün hədəfin aşkarlanması, izlənilməsi və məlumatların təhlili kimi imkanlara malikdir.

Missiya məlumatlarının milliləşdirilməsi və təyyarəyə yüklənmiş döyüş sursatı və avionikanın tətbiqi onların inteqrasiya olunmuş şəkildə işləməsinə imkan verir. Normalda ABŞ-nin verdiyi missiya kompüteri F-16 təyyarələrində istifadə olunur.

“Prioritet III” Proqramı çərçivəsində modernləşdirilən 10 ədəd F-16 təyyarəsinə tətbiq edilən modernləşdirmə HHQ Komandanlığının CCIP modernləşdirmə layihəsi adı ilə “Blok 40” və “Blok 50” konfiqurasiyasında 165 ədəd F-16 döyüş təyyarəsinə tətbiq edilib. CCIP modernləşdirilməsi (Common Configuration Implementation Program) ilə missiya kompüterləri və onların üzərindəki proqram təminatı dəyişdirildi, bloklar arasındakı fərqlər aradan qaldırıldı və təyyarə daha müasir oldu. Ancaq missiya kompüteri kodları ala bilmədiklərindən bu təyyarələrə yeni döyüş sursatı və avionikləri inteqrasiya etmək alınmayıb. Bu səbəblərdən “Özgür” Layihəsinə başlamaq qərarı verildi.


Missiya kompüteri “Özgür” Layihəsi ilə milliləşdirildikdə Türkiyənin istehsal etdiyi SOM, HGK, “Gökdoğan”, “Bozdoğan”, “Gezgin” kimi milli olaraq hazırlanan sursatlar F-16-dan atış qabiliyyəti qazanacaq.

FAZ-II mərhələsində uçuşa nəzarət məlumatları missiya kompüterinin yanında inteqrasiya olunacaq. Uçuş idarəetmə kompüteri təyyarənin uçuş dinamikasını izləmək, idarə etmək və yönləndirmək üçün istifadə olunan sistemdir. Bu kompüter pilotun göstərişləri əsasında uçuşa nəzarəti avtomatik yerinə yetirmək və ya uçuş parametrlərini optimallaşdırmaq üçün nəzərdə tutulub.

Yeni tətbiq olunan “Fly-by-Wire” (FBW) sistemi təyyarələrdə istifadə olunan idarəetmə sistemi texnologiyasına aiddir. “Fly-by-Wire” ənənəvi mexaniki idarəetmə kabelləri əvəzinə elektron siqnallardan istifadə edərək uçuş nəzarətini həyata keçirən bir sistemdir. Bu texnologiya təyyarənin idarəetmə səthlərini (“ailerons”, “elevons”, “rudder”, “flaps” və s.) hərəkət etdirmək üçün pilotun idarəetmə girişlərini elektron şəkildə emal edir.

“Fly-by-Wire” sistemi pilotun uçuş idarəetmələrini kabinədəki idarəetmə qollarından və ya pedallardan giriş kimi qəbul edir. Bu girişlər elektron vahidlər vasitəsilə rəqəmsal siqnallara çevrilir və sonra təyyarədəki aktuatorlara ötürülür. Aktuatorlar idarəetmə səthlərini hərəkət etdirərək təyyarənin sükanı və idarə edilməsini həyata keçirir.

“Hürjet” və MMU təyyarələri “Fly-by-Wire” (FBW) sistemi ilə uçacaqları üçün uçuşa nəzarət məlumatlarının və proqram təminatının milli səviyyədə olması vacibdir. Bu, “Özgür” Layihəsinin daha bir üstünlüyüdür. Deyəsən, Türkiyə milli missiya kompüterini ilk çatdırılma ilə həll edib. Növbəti mərhələdə “Fly-by-Wire” (FBW) sistemi həll edildikdə, “Hürjet” və MMU təyyarələrində istifadə ediləcək. Layihə irəlilədikcə uçuşa nəzarət sistemi daha da mürəkkəbləşəcək. AESA radarının tətbiqi və Radioelektron Mübarizə sistemlərinin inteqrasiyası ilə çətinlik dərəcəsi tədricən artacaq.

“Özgür” Layihəsinin F-16 döyüş təyyarəsində başlanması reaksiyaları bilinən bir təyyarə olduğu üçün üstünlüklər təmin edir. Təhvil verilmiş “Blok-30”larda mövcud uçuş zərfləri bir-bir sınaqdan keçirilib və qeydə alınıb. Beləliklə, bu məlumatlar missiya kompüterinin qurulmasında istifadə edilib.


Dəmir: “F-16 modernizasiyasını tamamilə özümüz həyata keçirərik”

Televiziya proqramına qatılan Türkiyə Müdafiə Sənayesi Komitəsinin (MSK) sabiq sədri İsmayıl Dəmir Türkiyənin F-16-ları modernləşdirmə gücünə malik olduğunu bildirib. Dəmir qeyd edib: “F-16 modernizasiyasını mütləq özümüz edəcəyik. Və çox yaxşı edirik. Bundan əlavə, milli sistemlərlə tam təchiz olunmuş missiya kompüteri və avionikləri tamamilə yerli sistem kimi istifadəyə verə bilərik”.

Dəmir çıxışını belə davam etdirib: “Blok-30”larda “Özgür” Layihəsi ilə bu, müəyyən nöqtəyə gətirildi. Bu, digər “Blok-40” və “Blok-50”lərdə də tətbiq olunmağa başlayır, bununla bağlı heç bir tərəddüdümüz yoxdur”.

Türkiyə MSK-nin Təyyarə Departamentinin rəhbəri Abdurrahman Şeref Can 9-cu Hava və Avionik Sistemləri Seminarındakı çıxışında F-16 təyyarələrinin istehsalı zamanı bir müddət F-16 təyyarələrinin istehsalı zamanı dizaynı tamamlanan komponentlərin alınaraq təyyarəyə yerləşdirildiyini və bu araşdırmaların çox ibrətamiz olduğunu bildirib.

F-16 “Blok 30” təyyarələrinin yerli sistemlərlə modernləşdirilməsi üçün “Özgür” Layihəsində kütləvi istehsal prosesinin başladığını qeyd edən Can bildirib: “Bu gün gəldiyimiz nöqtədə “Hürkuş”da avioniklərimizi etmişiksə, “Hürjet”də öz avioniklərimizi ediriksə, Milli Döyüş Təyyarəsində müdafiə sənayesi şirkətlərimizlə avioniklərimizi ediriksə, deməli modernləşdirmə layihələrinin əhəmiyyəti böyükdür”.


Aktiv Elektron Skanedən Antena (AESA)

ASELSAN hazırladığı Aktiv Elektron Skanedən Antena (AESA) ilə həm F-16 döyüş təyyarələrində “Özgür” Layihəsi çərçivəsində, həm də “Akıncı” Pilotsuz Uçuş Aparatında (PUA) istifadə edilməsi planlaşdırılan “Murad” AESA Burun Radarını təqdim etdi. Bu radarın ilk nümunəsi birə-bir miqyaslı modeli ilə ilk dəfə “IDEF-21” sərgisində nümayiş etdirildi.

Türkiyə MSK ilə ASELSAN arasında F-16 AESA Burun Radarının İnkişafı Layihəsinin Faza-I Protokolu 2018-ci il dekabrın 4-də imzalanıb. ASELSAN tərəfindən hazırlanan F-16 AESA Burun Radarı SABR (Scalable Agile Beam Radar) ilə oxşar performansa sahib olacaq.

Açıq mənbələrə görə, GaAs əsaslı AN/APG-83 SABR AESA Burun Radarı maksimum 296,3km+ (bəzi mənbələrdə 370,4km) məsafəyə malikdir. Bu radar düşmənin döyüş təyyarəsini 120 km məsafədə aşkarlaya və 84 km məsafədə kilidlənə bilir, eyni zamanda 20-dən çox hədəfi izləyir.

Açıq mənbələrdə SABR-də T/R (transmit/receive) modullarının sayı barədə məlumat olmasa da, onun əvvəlki modeli olan AN/APG-80 (F-16E/F) modelində 1020 ədəd T/R modulu var. ASELSAN tərəfindən hazırlanan F-16 AESA Burun Radarı antena bölməsi və GASİB (radarın vəziyyətinə nəzarət edən sistem beyni) bölməsi ilə maye soyutmalı olaraq dizayn edilib.

ASELSAN tərəfindən hazırlanan AESA Burun Radarı F-16 döyüş təyyarələrinin gücünü artıraraq daha təsirli Hava Hücumundan Müdafiə (HHM) qabiliyyətini təmin etməyi hədəfləyir. Bu radardan istifadə etməklə Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələri (HHQ) daha yüksək həssaslıq və məsafəyə malik döyüş qabiliyyəti qazanacaq və əməliyyat imkanlarını gücləndirəcək.

F-16 AESA Burun Radarı güclü performansı və effektiv soyutma sistemi ilə diqqət çəkir. Radarlarda güc gücləndiricilərinin ən səmərəli işləməsi üçün ümumiyyətlə +40°C / +60°C temperatur aralığında istifadə edilən maye soyutma sistemi tranzistorları müəyyən temperatur səviyyəsində saxlamağı hədəfləyir. Bu məqsədlə ümumiyyətlə su + qlikol və ya təmiz monoetilen + qlikol qarışığından istifadə olunur. F-16-da hava soyutma sistemi də var. F-16-nın soyutma gücü açıq mənbələrə görə təxminən 5,5 kVt-dır.

F-16 AESA Burun Radarında qapalı dövrəli maye soyutma sistemi antena massivində və digər radar qurğularında əmələ gələn lazımsız istiliyin çıxarılması və təyyarənin havalandırma sisteminə ötürülməsi üçün istifadə olunur. “IDEF-21” sərgisindəki stenddə nümayiş etdirilən F-16 AESA Burun Radarının maketi real F-16 AN/APG-68(V)9 burun radar şassisinin ölçülərində hazırlanıb.

ASELSAN F-16 AESA Burun Radarı “Özgür” Layihəsi çərçivəsində modernləşdirilən F-16 “Blok 30” təyyarəsinin missiya kompüteri və avionik avadanlıqları ilə inteqrasiya olunacaq. F-16 AESA Burun Radarı F-16V “Blok 70” təyyarələrində istifadə edilən AN/APG-83 SABR ilə rəqabət apara biləcək bir məhsul olacaq və performans baxımından Türkiyə HHQ-nin inventarında F-16-ların istifadə etdiyi AN/APG-68(V)9 radarını çox üstələyəcək.


AESA radarı nədir?

AESA radarı yeni nəsil radarların nümunəsidir və çoxlu kiçik qatı-hal qəbuledici modulları ehtiva edir. Təyyarənin burnuna inteqrasiya olunmuş bu modul eyni vaxtda yüzlərlə vasitəni aşkar etmək və izləmək qabiliyyətinə, həmçinin xəritəçəkmə qabiliyyətinə malikdir. AESA radarları mobil radarlarla müqayisədə radioelektron hücumlara qarşı daha davamlıdır, daha uzun məsafələri görə bilir və aşağı görünmə izi ilə digər cihazlara nisbətən üstünlük təmin edir.

AESA radarı üzərində iş 1960-cı illərin əvvəllərində başlayıb və ilk uğurlarına 1990-cı illərin əvvəllərində nail olub. İsrail və Çili HHQ xüsusi AESA radar sistemini “Boeing 707” sərnişin təyyarəsinin burnuna inteqrasiya edərək AESA radarını hərbi sahədə rəsmi olaraq istifadə etməyə başlayıb. Yaponiya isə F-16 təyyarələrinin dizaynı əsasında hazırladıqları “Mitsubishi” F-2 döyüş təyyarələrində ilk dəfə AESA radarından istifadə edib.

Adi döyüş təyyarələrində istifadə edilən radar antenaları ümumiyyətlə mobil quruluşa malikdir. Bununla belə, kənardan baxıldığında AESA radarının heç bir antena hərəkəti olmayan sabit bir antenası var. AESA radarının xüsusiyyətlərinə öz siqnallarını müxtəlif ərazilərə və müxtəlif siqnal tezliklərinə göndərmək imkanı daxildir. Bu xüsusiyyət sayəsində birdən çox hədəfi eyni anda izləmək imkanı qazanır.

Adi radarlar və köhnə tipli radarlar “hava-hava” hədəflərini izləmək üçün ayrıca və “hava-yer” hədəflərini izləmək üçün ayrıca radardan istifadə etdiyi halda, AESA radarı bu vəzifələri tək bir sistemlə yerinə yetirə bilir. AESA radarı eyni vaxtda havada, quruda və dənizdə çoxsaylı hədəfləri aşkar edir, izləyir və pilotla paylaşır. AESA radarı ən müasir radar sistemi kimi aviasiya sənayesində mühüm yer tutur. Yüksək performansı və çox hədəfi izləmə qabiliyyəti ilə döyüş təyyarələrinin effektivliyini artırır və müasir hava əməliyyatlarında mühüm alətə çevrilir.

AESA radarı, bir çox vacib xüsusiyyətləri olan diqqətəlayiq radar texnologiyasıdır. Radioelektron qarışdırmalara qarşı effektivlik AESA radarının diqqətəlayiq xüsusiyyətidir. Radar dalğa uzunluqları bir anda dəyişir, müxtəlif tezliklərə sıçrama həyata keçirilir və müxtəlif bucaqlarda müxtəlif kombinasiyalarla ötürülür. Bu xüsusiyyətlər sayəsində digər təyyarələrdə daşınan radarlar və ya yerüstü radarlar AESA radarlarının qarşısını ala bilmir. Köhnə nəsil radarlarda tezliklər sabit olduğundan və sıçrama ardıcıllıqları spesifik olduğundan, bu radarları radioelektron mübarizə vasitələri ilə aşkar etmək və bloklamaq daha asandır.

AESA radarından istifadə edən təyyarələr köhnə nəsil radar sistemləri ilə təchiz edilmiş döyüş təyyarələrindən daha az radar siqnalları yayır. Bu səbəbdən hədəfi izləyən raketlər AESA radarının siqnallarını izləməkdə çətinlik çəkir. Radar kəsişmələrinin çox kiçik ölçüdə olması səbəbindən AESA radarının təsbit edilməsi çətin hala gəlir. Təyyarələrin radar izi azaldığı üçün daha “sakit” bir şəkildə uçma qabiliyyəti qazanır və özünü anti-radiasiya raketlərindən və ya anti-radar raketlərindən daha yaxşı qoruyur.

AESA radarı siqnalları daha səmərəli şəkildə toplayır. Məsələn, quruda və ya dəniz səthində bir hədəfi izləyən pilot yansıma olmadan hədəf məlumatlarını aydın görə bilir. Nə qədər hədəfin izləndiyi, təyyarələrin, gəmilərin və ya yerüstü hədəflərin hərəkətlərinin harada olduğu kimi məlumatlar pilota asanlıqla ötürülə bilər. AESA radarı sayəsində pilotlar daha çox məlumat əldə edə və vəzifələrini daha effektiv yerinə yetirə bilirlər.

AESA radarı radar texnologiyalarındakı böyük irəliləyiş olaraq aviasiya sənayesində böyük təsir yaradır. Radioelektron döyüş sistemlərinə qarşı müqaviməti, daha az radar imzası və effektiv siqnal əldə etmə imkanları sayəsində müasir hava əməliyyatlarında mühüm rol oynayır. AESA radarı ilə təchiz edilmiş təyyarələr daha təhlükəsiz, daha effektiv və daha gizli əməliyyatlar həyata keçirərək strateji üstünlük təmin edir.

Firuz Bağırov
Ordu.az